Нэһилиэнньэ аҕыйаҕа, ырааҕынан бытанан олоруута, тыйыс климат, инфраструктура суоҕа региону салайыыга ураты сыһыаны, чуолаан наукаҕа тирэҕирэр сыһыаны эрэйэр.
Оҕо төрөөһүнэ үрдүү турар, дьон көһөн барыыта кыччаата диэн кэпсииллэр да, нэһилиэнньэ ахсаана, ис дьиҥэр, үрдээбэт. Саха сиригэр мөлүйүөннээх олохтоох баар буолла — бу 1985 сыллаахха ситиһиллибити хатылааһын. Салалта ыытар бэлиитикэтин түмүгэр 90-с сылларга дьон күргүөмүнэн көһөн барбатаҕа буоллар, ааспыт 38 сыл устатыгар өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин ахсаана 1,5 мөлүйүөн киһиэхэ тиийиэх этэ. Арктика кураанахсыйда, манна олох таһыма Россия орто көрдөрүүтүттэн 2-3 төгүл намыһах, промышленнай уонна ас-үөл табаарынан хааччыйыы наадыйыы 25 бырыһыанын эрэ сабар.
Ньиэп-гаас баайдаах региоҥҥа олоробут эрээри тоҕо маннык дьадаҥыбытый диэн ыйытыы өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун үгүс толкуйга түһэрэр. Нэһилиэнньэ 15,6 %, ол аата Саха сирин хас биирдии алтыс олохтооҕо дьадаҥы ахсааныгар киирэр. Ас-үөл, ОДьКХ, тырааныспар сыаната үүнүүтэ дохуот үүнүүтүн куоһарар. Нэһилиэнньэ кредиккэ көмүлүннэ — Россияҕа үһүс миэстэлээхпит. Промышленность үлэтин-хамнаһын 90 % — бу бөдөҥ федеральнай хампаанньалар сир баайын хостуур үлэлэрэ, былаас онуоха туох да сыһыана суох. Таҥастыыр промышленность ылар ирээтэ кыччыы турар. Тыа хаһаайыстыбата бэйэтин дьаалытынан салгыы таҥнастар. Илии үлэтэ баһыйар, биирдиилээн ыал уонна бааһынай хаһаайыстыбаларыгар оҥоһуллар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын ирээтэ улаатан иһэр. Оҥорон таһаарыы былыргы киэбигэр киирдэ. Тыа сиригэр үлэтэ суох буолуу күүһүрдэ. Ыччат куоракка талаһар. Бөдөҥ хампаанньалар ваахтанан үлэлиир үлэһити талаллар. Саха сирин нэһилиэнньэтэ олоҕун хаачыстыбатынан Россия регионнарын ортотугар 71-с миэстэлээх.
Биһиги бары өрөспүүбүлүкэбит сайдыылаах олохтоох-дьаһахтаах буолуон баҕарабыт. Россия күүһэ — регионнарыгар. “РФКП: “Кыахтаах Саха сирэ — кыахтаах Россия” программабыт “Россияны уларыта тутарга сүүрбэ уталытыллыбат дьаһал” РФКП программатыгар, “Экономика кыаҕын түмүүттэн уонна Россия экономическай өттүнэн тутулуга суох буолуутуттан - социальнай судаарыстыбаҕа” РФКП социальнай-экономическай программатыгар олоҕурар.
Эйэ иһин утумнаах уонна биир сүрүннээх охсуһууга -- кырдьыктаах олох уонна Ийэ дойдубут кэскилэ. РФ коммунистическай партията, кини Саха сиринээҕи өрөспүүбүлүкэтээҕи салаата хаҥас диэки хайыһан социалистическай суолга төннүүнү, нэһилиэнньэҕэ үрдүк таһымнаах олоҕу-дьаһаҕы хааччыйыыны сорунуулаахтык туруулаһар. Хаҥас патриотическай күүстэри кытта уонна быыбардааччылар өйөбүллэринэн Ил Түмэн быыбарыгар уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай уорганнарын быыбарыгар кыайарга дьулуһар. Биһиги сорунуулаахтык биллэрэбит: Кремль функционердарын илиилэригэр уонна “Биир ньыгыл Россия” партияҕа былаас барыта баарын үрдүнэн, нэһилиэнньэ дьадайыыта салҕанар, нэһилиэнньэ олоҕун араастаһыыта сытыырхайар, уопсастыбаҕа хайдыһыы күүһүрэр күөнүгэр коммунистар уонна патриоттар өрөспүүбүлүкэҕэ олоҕу-дьаһаҕы тосту уларытар уонна нэһилиэнньэ олоҕун уйгутун үрдэтэри ситиһэр кыахтаахтар.
Биһиги программабытын олоххо киллэрии сайдыыны, экономика үүнэр төрүтүн, үлэ саҥа миэстэлэрин таһаарыыны, саҥа технологиялары уонна салайыы саҥа ньымаларын киллэриини түстүөҕэ. Биһиги нэһилиэнньэбит дойдуга, региоҥҥа үөскүүр кризис содулуттан көмүскэллээх буоларыгар кыаллары барытын оҥоруохпут.
Онуоха биһиги ыытар социальнай-экономическай политикабыт маннык соруктары быһаарыыга туһуланыаҕа.
- Норуот былааһын уонна демократизацияны бөҕөргөтүү. Үүнэр көлүөнэни патриотическай тыыҥҥа иитии
РФКП экономиканы уонна үбү-харчыны салайыыттан олигархияны туоратарга, тутаах салаалары судаарыстыбаҕа төннөрөргө сүбэлиир. Ас-үөл уонна технологическай өттүнэн куттал суох буолуутун хааччыйарга. Салалтаттан коррупцияҕа умньаммыттары, сэбиэскэй кэми кэриэтээччилэри, русофобтары ыраастыахпыт. Пенсия тиһигин уларыта тутууну тохтотуохпут. Төлөбүрэ суох үөрэххэ уонна доруобуйа харыстабылыгар бары бүттүүн быраабы чөлгө түһэриэхпит. Ыччаты патриотизм, интернациональнай доҕордоһуу, гуманизм уонна социальнай кырдьык, коллективизм тыыныгар иитии.
Дойдуга дьиҥ норуот былааһын быыбардыыр тиһиги олохсутуу.
Арҕаа дойдулар Россияны утары дьиҥнээх сэриини тартылар. Кыайар усулуобуйа — норуот күүһүн түмүү уонна уопсастыба сомоҕолоһуута.
Анал байыаннай дьайыыга кыттар хомуурга түбэспит дьоммутугар уонна байыаннайдарга, кинилэр дьиэ кэргэннэригэр бары өттүнэн көмөнү оҥорор, Россия Федерациятын саҥа регионнарын чөлгө түһэрэр үлэҕэ уонна олор нэһилиэнньэлэригэр гуманитарнай көмөнү оҥорууга салгыы кыттыы.
“Аҕа дойдуну көмүскээччилэр” анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин уонна анал байыаннай дьайыыга өлбүттэр дьиэ кэргэннэрин өйүүр судаарыстыбаннай пуонда Саха сиринээҕи салаатын көхтөөх үлэтин хааччыйыы.
Реабилитациялыыр кииннэри, социальнай объектары, байыаннай-патриотическай кулууптары тутуу уонна тэрийии программаларын ырытан оҥоруу.
Бас билии бары көрүҥнээх үлэ кэлэктииптэригэр, профсоюз тэрилтэлэригэр үлэ чопчу программатыгар олоҕуран патриотическай тыыҥҥа иитэр үлэни тэрийии.
Федерация субъектарын боломуочуйаларыгар олоҕуран Россия Федерациятын субъегын үрдүкү сололоох сирэйин быыбарыгар кыттарга “муниципальнай сиидэлээһини”, дистанционнай электроннай куоластааһыны, үс күннээх куоластааһыны тохтотор туһунан этиини киллэрэргэ.
Россия быыбар туһунан сокуоннарын норуот интэриэһигэр туһаайар “Россия Федерациятын быыбардыыр кодекса” сокуон барылын өйүүргэ, федерализм сүрүн принциптэрин оннунан хаалларан, быыбар уонна референдум билиҥҥи сокуоннарын сааһылаан туран, гражданнар быыбардыыр бырааптарын хааччыйарга.
Патриотизм тыыныгар иитиини кырдьык, сиэрдээх үлэ, киһи дьоһунун иһин охсуһууга, террору уонна батталы утары туһаайарга.
Экономиканы чөлгө түһэрии
Нэһилиэнньэ олоҕун уйгутун үрдэтэр сыалтан тумус хайысхалары быһаарыыга уонна былааннааһыҥҥа олоҕуран өрөспүүбүлүкэ экономикатын производственнай инфраструктуратын көдьүүһүрдүүнү ыытарга.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин энергетическэй балаансатын анаарарга, онно олоҕуран олохтоох энергетикэ сайдар кыахтарын үөрэтэргэ. Саахал тахсыытын кыччатар уонна энергиянан бигэтик хааччыйар инниттэн өрөспүүбүлүкэ энергетикэтин тиһигин саҥардан уонна уларыта тутан биэрэргэ. Өрөспүүбүлүкэ энергетикэтин тиһигин Магадан уонна Сибиир холбоһуктаах энергетикэтин ситимигэр холбуур үлэни түмүктүүргэ. Саха сирин соҕурууҥу өттүнээҕи гидроэнергетическэй комплексын тэрийэр үлэни ыытарга.
Олохтоох геологическай чинчийэр үлэлэри ыытар предприятиелар кыттар ирээттэрин улаатыннаран, далааһыннаах геологическай чинчийэр үлэлэри тэрийии.
Нэһилиэнньэлээх пууннарга гааһы киллэрэр үлэни салгыы ыытарга.
Регионнааҕы уонна дьоҕус авиацияны сайыннарыы.
Хотугу муоранан айан суолун уонна онно меридианынан тиийэр суоллары сайыннарар үлэ. Уу суолунан сырыыны, ол иһигэр өрүстэри дириҥэтэр, кытылы бөҕөргөтөр үлэни сайыннарыы.
Транспоры сайыннарыы:
— Саха сирин арҕааҥы өттүгэр уонна салгыы Иркутскай уобаласка таһаарардыы Өлүөнэни туоруур тимир суолу тутуу;
— “Лена”, “Халыма” федеральнай суоллары уларыта тутууну түмүктээһин уонна “Бүлүү” массыына федеральнай суолун тутууну салҕааһын;
— “Нам”, “Умнас”, “Кэбээйи”, “Амма”, “Алдан”, “Яна” массыынанан айан өрөспүүбүлүкэтээҕи суолларын тирэх ситимин тутууну түмүктүүргэ.
“2032 сылга диэри СӨ социальнай-экономическай өттүнэн үүнэр стратегиятын” хос көрөргө, онуоха өрөспүүбүлүкэ экономикатын чөлгө түһэрии соруктарын уонна ону толоруу түмүктэрин чопчу быһаарарга. Тус дохуоттар суоттарыгар бүддьүөт дохуотун ирээтин толорууну ситиһэргэ. Өрөспүүбүлүкэ экономикатыгар инвестицияны тардыыны кэҥэтэргэ.
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар үлэлиир предприятиелары уонна хампаанньалары кытта үлэни күүһүрдэн, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар булгуччулаах регистрациялыыры, хампаанньалар салайар уорганнарыгар СӨ бэрэстэбиитэллэрин булгуччулаах кытыннарыыны ситиһэргэ.
- Социальнай эйгэ. Норуот уурунуута
Олох-дьаһах таһымын үрдэтэргэ ылыллар дьаһаллар суоттарыгар дьадайыыны суох оҥоруу.
Пенсияҕа тахсар сааһы кыччатары уонна пенсия кээмэйин орто хамнас 50 % тэҥниири туруорсарга.
Сэрии оҕолоругар, бэтэрээннэргэ, пенсионердарга, инбэлииттэргэ тумус болҕомтону ууруу — пенсиялары уонна төлөбүрдэри индексациялааһын. Сэрии оҕолорун социальнай өттүнэн өйөөһүн боппуруостарын быһаарыы: ыйын ахсын оҥоһуллар матырыйаалынай төлөбүр, тиис протеһын оҥорторууга чэпчэтиилэр, икки сылга биирдэ санаторийга-курорка барарга айан ороскуотун толуйуу. Өрөспүүбүлүкэ оройуоннарыгар социальнай дьиэлэри тутуу. Дьокуускай куоракка аҕам саастаах дьоҥҥо уонна инбэлииттэргэ аналлаах 72 квартиралаах социальнай дьиэни тутуу боппуруоһун быһаарыы.
Ийэ буолууну өйөөһүн, оҕо төрөөтөҕүнэ бэриллэр төлөбүр кээмэйин улаатыннарыы. Оҕо саадынан киэҥник хааччыйыы.
Хас биирдии нэһилиэнньэлээх пууҥҥа оскуола, балыыһа баар буолуохтаах, нэһилиэнньэлээх пууннары медицинскэй каадырынан хааччыйыы, доруобуйа харыстабылын алын сүһүөҕүн толору кээмэйинэн чөлгө түһэрии.
Хас биирдии оробуочай орто анал үөрэхтээх буолуохтаах диэн өйдөбүлүнэн салайтаран, профтехүөрэх ситимин сайыннарыы.
Эдэр ыччат профессиональнай өттүнэн үүнэригэр-сайдарыгар усулуобуйаны хааччыйыы. Профессиональнай хаачыстыбаттан ураты атын ханнык да критерийинэн солоҕо аныыр табыллыбат.
Култуураны салгыы сайыннарарга култуура уонна искусство тэрилтэлэригэр үлэлиир усулуобуйаны тэрийэргэ. Музейдарга, театрдарга, библиотекаларга болҕомтону уурарга.
Спорт комплекстарын тутуу, дьон олорор уонна сынньанар сирдэригэр спорт площадкаларын оҥоруу, олору спорт оборудованиетынан уонна тренажердарынан хааччыйыы.
Төлөбүрэ суох хаачыстыбалаах үөрэх, медицинскэй хааччыйыы, ыарыыны кэлимник сэрэтии, санаторийга-курорка эмтэнэр кыах өрөспүүбүлүкэ бары олохтоохторугар мэктиэлэниэх тустаах. “Алмаастаах уонна көмүстээх” өрөспүүбүлүкэ сүрүн баайынан киһи буолуохтаах.
- Наука Саха сирин социальнай-экономическай сайдыытыгар
Науканы сайыннарыыга сөп буолар үбүлээһин кээмэйин 2027 сылга диэри 1 млрд 600 мөл. солкуобайга диэри улаатыннарары хааччыйан туран, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин научнай-техническэй өттүнэн сайдыыта” СӨ судаарыстыбаннай программатын түһүмэҕинэн олоххо киллэрии тумус хайысхаларын быһаарарга.
Айылҕа биологическай баайын, тымныыны, медицинэ уонна үөрэх технологияларын туһанан, киһи үлэтин-хамнаһын бары эйгэтигэр саҥа технологиялары, Саха сиригэр бигэ туругу хааччыйар технологиялары киллэрии.
Технологическай соруктары быһаарар уонна науканы сайыннарыыны бюджеты таһынан үбүлээһининэн хааччыйар инниттэн экономика дьиҥ секторын объектарын уонна предприятиеларын кытта наука ыкса үлэлиирин өйүүргэ.
Россия Федерациятын Хотугулуу-Илиҥҥи макрорегионун наукатын уонна үрдүк үөрэҕин кыаҕын түмпүт “Хоту дойду: бигэ сайдыы сирэ-уота” аан дойдутааҕы таһымнаах регионнар икки ардыларынааҕы наука-үөрэх киинин үлэтин-хамнаһын хааччыйыыга бары өттүнэн өйөбүлү оҥоруу.
- Хоту дойду сирин-уотун сайыннарыы. Арктикаҕа олох-дьаһах таһымын уонна хаачыстыбатын үрдэтии
Уһук Илин уонна Уһук Хоту сир сайдыыларын стратегическай туһаайыыларыгар олоҕуран хаһаайынныыр үлэ-хамнас уонна олоҕу-дьаһаҕы тэрийии ураты усулуобуйатын үөскэтии. Арктикаҕа олорор нэһилиэнньэни судаарыстыба бары өттүнэн өйүүрүн хааччыйыы. Аныгы инфраструктураны тэрийиигэ, ресурсаны туһаҕа таһаарыыга, промышленнай баазаны сайыннарыыга, Хоту сир төрүт олохтоох норуоттарын олохторун хаачыстыбатын үрдэтиигэ, ураты култуураларын, үгэстэрин оннунан хаалларыыга олоҕуран өрөспүүбүлүкэ арктическай оройуоннарын бигэтик сайыннарыыны хааччыйыы.
Этнологическай экспертиза туһунан сокуон барылын ырытан оҥоруу уонна ону федеральнай таһымҥа бигэргэтии.
“Хоту таһаҕаһы таһыы туһунан” федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран Арктика оройуоннарын бигэ сайдыыларын программатын, Россия Федерациятын Хотугу муора суолун сайыннарыы стратегиятын ырытан оҥоруу.
Полярнай эргимтэҕэ муора пуортарын чөлгө түһэрии, хотугу өрүстэргэ уу суолунан тиһигин быспакка айанныыр рейстэри тэрийии, ол иһигэр пассажирдары тиэйэр уу тырааныспарынан.
Саха сирин арктикатааҕы зонатыгар судаарыстыба өйөбүлүнэн олоххо киирэр инвестиция бырайыактарын кээмэйин биллэрдик улаатыннарыы. Үлэ миэстэтин ахсаанын икки төгүл улаатыннарыы.
2023 — 2028 сс. өрөспүүбүлүкэ арктикатааҕы оройуоннарыгар социальнай объектары тутууга этиилэри ырытан оҥорорго уонна Уһук Илиҥҥэ олоххо киллэриллэр Биир кэлим субсидияҕа киллэрэри ситиһэргэ. Олорор дьиэнэн хааччыйарга Арктика ипотекатын киллэрэргэ.
- Агропромышленнай комплексы сайыннарыы. Ас -үөл өттүнэн куттал суох буолуута
“АПК уонна ас-үөл ырыынагын сайыннарыы” уонна “Тыа сиринээҕи сири-уоту сайыннарыы кэлим программата” ырытыллан оҥоһуллар федеральнай программаларга этиилэри бэлэмнииргэ.
Тыа хаһаайыстыбатын кооперациятын сайыннарар усулуобуйаны тэрийэргэ. Ону субсидиянан өйөөһүн. Табаары оҥорон таһаарыы бөдөҥ баазатыгар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы.Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга хаһаайыннааһын дьоҕус көрүҥнэригэр болҕомтону күүһүрдүү.
Уматык-оҕунуох матырыйаалларыгар уонна энергия ресурсаларыгар сыана үүнэрин тохтотуу.
Оҥорон таһаарааччы уонна батарар тэрилтэлэр икки ардыларыгар тиксиһиннэр сүһүөҕү суох оҥорорго.
АПК салайыы тиһигин уонна тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччылары судаарыстыба өйүүр бэлиитикэтин саҥардан биэрии.
Кооперацияҕа олоҕуран АПК оҥорон таһаарыытын салайар тутулун чөлгө түһэрии, ол иһигэр Арктика зонатыгар АПК сайыннарыы.
Хоту дойду үгэс буолбут салааларын сайыннарарга олохтоох оҥорон таһаарыыны саҥардан биэрии программатын ырытан оҥорорго.
- Айылҕа харыстабыла. Экологическай өттүнэн куттал суох буолуута уонна бөдөҥ бизнес эппиэтинэһин күүһүрдүү
Биһиги тыйыс климаппытын болҕомтоҕо ылан өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар хаһаайынныыр үлэни толорорго айылҕа ресурсатын туһаныы уонна харыстааһын кэлим схематын ырытан оҥорорго.
“Ирбэт тоҥу харыстааһын туһунан” СӨ сокуонун үбүлээһини уонна олоххо киллэриини хааччыйарга. Федеральнай таһымҥа туһааннаах сокуону ылары ситиһэргэ.
Ирбэт тоҥ ириититтэн эмсэҕэлээбит нэһилиэнньэлээх пууннарга уонна тыа хаһаайыстыбата суолталаах сиргэ-уокка оҥоһуллубут хоромньуну туоратыы программатын ырытан оҥорорго. Онуоха РНА СС П.И. Мельников аатынан ирбэт тоҥу чинчийэр институтун муҥутуурдук тардарга.
Нэһилиэнньэни ыраас уунан хааччыйарга, олох-дьаһах уонна промышленность тобохторун суох оҥорорго куораттарга уонна тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарыгар ыраастыыр тутуулары уонна бөҕү таҥастыыр уонна суох оҥорор пууннары тутар үлэни киэҥ далааһыннаахтык ыытарга. Өлүөнэ өрүһү ыраастыыр бырайыагы олоххо киллэрэргэ.
Ойуур баһаарын умуорууга үлэлиир тэриллиилэр штаттарын улаатыннарарга. Арктика оройуоннарыгар авиация көмөтүнэн ойууру харыстыыр авиасалаалары уонна ойуур баһаарын станцияларын тэрийэргэ.
“Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар айылҕаны туһанар хампаанньалар социальнай уонна экологическай эппиэтинэстэрин туһунан” СӨ сокуонун ыларга.
Түмүк
Бу — “РФКП: “Кыахтаах Саха сирэ — кыахтаах Россия” программабыт сүрүн соруктара. Пенсияҕа тахсар сааһы улаатыннарыыттан саҕалаан сыананы уонна нолуогу улаатыннарыыга тиийэ норуоту утары ылыллыбыт ханнык баҕарар дьаһаллары утары биһиги сорунуулаахтык охсуһуохпут.
Биһиги быыбар чиэһинэйдик уонна ыраастык ыытылларын, бары кандидаттарга агитацияны тэҥник ыытар кыаҕы биэрэри туруорсабыт. Быыбарга ким кыахтаах, ол кыайыахтаах, талыллыбыт кандидат былааһы быыбар хамыыһыйатыттан уонна борокуруортан буолбакка, норуот илиититтэн ылбытыгар ханнык да саарбахтааһын суох буолуохтаах. Биһиги ыраас уонна тэҥ бырааптаах быыбары туруорсабыт!
Күүспүтүн түмтэхпитинэ, сомоҕолостохпутуна эрэ, социалистическай сайдыы суолугар салаллыыны, национальнай куттал суох буолуутун, тутулуга суох буолууну ситиһиэхпит.
РФКП — былаас партиятын утары соҕотох дьоһун күүс!
РФКП — норуот партията, коммунистарга уонна патриоттарга куоласпытын биэриэҕиҥ!
“Коммунист”. 2 №-дээх информационнай бюллетень.
2023 сыл атырдьах ыйын 15 күнэ.