Кыайыыга эрэллээхпин”
--Виктор Николаевич, бастатан туран, эйигиттэн кыайыыга т³´³ эрэллээххин диэн ыйытыахпытын ба±арабыт.
--Миигиттэн оройуоннарга буолар µгµс к³рсµ´µµлэргэ дьон-сэргэ итини мэлдьи ыйытар: эн аатыгар эрэ киирсэ±ин дуу, эбэтэр дьи²нээхтик кыайыам диэн киирсэ±ин дуу диэн. Онуоха мин суол а²арыгар ха´ан да тохтообото±ум, тугу да ситэ о²орбото±ум суох диэн хоруйдуубун. Би´иги, Саха сирин хомуньуустара, кыайыы ту´угар киирсэбит, ону сити´эргэ туох баар кыахпытын-кµµспµтµн ууран µлэлиибит. Ил Тµмэн быыбарыгар би´иги эмиэ оннук дьо´ун дьону, уопсай баартыйа сити´иитин ту´угар – ол аата, бар-дьон оло±о тупсарын ту´угар µлэлиэхтэрэ диэн эрэнэр хандьыдааттарбытын туруордубут.
Кыайарга эрэл баар. Бала±ан ыйын 10 кэннинээ±и быыбар тµмµгэ элбэх дьону со´утар буолуохтаах дии саныыбыт. Билигин да, би´иги бырагыраамабытын элбэх ки´и чугастык ылынарын, ³йµµрµн бэлиэтии к³р³н, ону итэ±эйэн сылдьабыт. Ону кытта, эрэннэрэри эрэ сатыыр, кураана±ы куолулуур хандьыдааттарга т³´³ ки´и куоластаары сылдьарын эмиэ к³р³-истэ сылдьабыт.
Хас быыбар аайы “Ону гыныахпыт, маны тутуохпут диэн эрэннэрэбит!” диэн к³²д³й туолбат эрэннэрии номнуо “µлэлээбэт” буолбута к³ст³р. 5 сыл анараа ³ттµгэр дьо²²о-сэргэ±э тугу эрэннэрбиттэрэй, онтон билигин т³´³т³ туолла диэн отчуоттууллар? Ол да µрдµнэн, былаас баартыйата ³р³спµµбµлµкэ олохтоохторун улахан а²аара бµгµ²²µ туругунан астымматын ахсаа²²а ылбата хомолтолоох.
РФКП быыбардыыр ыстаабын сыанабылынан, Ил Дархан быыбарыгар бµгµн биир да±аны хандьыдаат бастакы туурга кыайар кыа±а суох. Оттон иккис туурга быыбардааччы улахан а²аара бырачыа´ы ³йµ³±э диэн саба±алаа´ын баар.
Сир баайын – олохтоохтор ту´аларыгар
--Бу быыбар хампаанньатыгар эн “Тойоттор с³п гыннылар? Табаарыстары тал!” диэн луо´уннаах кытта сылдьа±ын. Ити луо´ун ис хо´оонун хайдах бы´аара±ын?
--Ити к³ст³н турар кырдьык. Саха сирэ – олус баай эрэгийиэн. Ол эрээри, кини баайын-дуолун бэйэтин олохтоохторо буолбакка, атыттар ту´ана олороллор. Холобур, а´а±ас дааннайдартан к³ст³рµнэн, кэнники уон сылга Саха сириттэн 285 туоннаттан тахсар кы´ыл к³мµ´µ хостообуттар. Ырыынак сыанатыгар та´аардахха, ол 17 млрд. дуоллартан ордук буолан тахсар. Сµрдээх µп дии. Онтон ³р³спµµбµлµкэ олохтоохторун ту´угар т³´³нµ, туохха ту´анна, эти² эрэ? К³мµс эрэ буолуо дуо, ону та´ынан, Саха сиригэр ³сс³ ньиэби, гаа´ы, чо±у, алмаа´ы хостууллар, маспытын кэрдэллэр. Ол баайбытыттан киирэр харыыта суох харчы ханна барарый, кимиэхэ туттулларый? Ону ким эмэ би´иэхэ отчуоттуур дуо? Суох...
Арассыыйа эрэгийиэннэригэр би´иги ³р³спµµбµлµкэбит олох хаачыстыбатынан 71-с эрэ миэстэ±э сылдьара – саат-суут. Баай-дьада²ы арааста´ыыта улаханын, ол дири²ээн и´эрин былаас к³рб³т³±³ буолар. Тыа сиригэр оптимизация ыытыллан, ыстаат сарбыллан, онто суох кыра хамнастаах дьон олох да µлэтэ суох хаалбыттара, билигин айыл±а биэрэр быйа²ын -- отон, тэллэй хомуйан, ону атыылаан, эргинэн, инчэ±эй тирбэ±э быстыбатынан, олороохтуур... Итиннэ би´иги, хомуньуустар, урут-уруккуттан нолуок “прогрессивнай” шкалатын ирдиибит – ол эбэтэр, улахан дохуоттаах баай дьон элбэх нолуогу т³лµµрµн курдук. Оччо±о мэлдьитин да “тиийбэт тирии, таппат тара´а” буолар социальнай эйгэ±э µп к³стµ³ этэ.
Аны, би´игиттэн Кытайга турба тардан, гаа´ы хачайдыыллар. Оттон бу турба аа´ар Саха £р³спµµбµлµкэтин улуустара баччаа²²а дылы гаа´а суох олороллор. Бу аата тугуй? Бу улуустар чуга´аабыта 5-10 сылынан биирдэ гаастаныахтара диэн эрэннэрэллэр. Онуоха диэри тыа сирин дьоно к³´³н, онно кимнээх хаалаллара буолла? То±о манныгый?!
Дьэ, ол оннугар би´иги кэлии хампаанньалар экология ирдэбилин, баар сокуоннары да тутуспакка сир баайын хостоон айбардыылларын, ол алдьатыылаах тµмµгµн толору к³р³-билэ сылдьабыт... Ол да и´ин, тойоттору уонна кинилэр “та´аарыылаахтык µлэлиир менеджердэрин” би´иги ончуо-дуостал ылыммаппыт! Би´иги ону утарар дьон бырачыа´ын к³р³ сылдьабыт уонна норуот быыбарга РФКП туруорар табаарыстарын – били²²и былаа´ы утарааччылары, киниэхэ дьи²нээх альтернативаны ³йµ³±э диэн эрэнэбит!
Национализация са±аланна
--Э´иги хостонор баайтан киирэр дохуот норуот хонтуруолугар киириэхтээх диигит. Ону сокуоннайдык хайдах сити´иэххэ с³бµй? Ол билигин олоххо киириэн с³п дуо?
-- Сонуннартан и´иттэххэ, кэнники би´иги дойдубутугар национализация “ыытыллыан с³п” эрэ диэн буолбатах. Би´иги былаас бу хайысха±а бэрт сэмэй да буоллар, хардыылары ылынан эрэрин к³р³-истэ сылдьабыт. 90-с сылларга буолбут приватизация сокуону кэ´иилээхтик ыытыллыбыта. Саха сиригэр да±аны оннук этэ. Оччолорго норуоттан ыйыппакка эрэ, норуот бас билиитин -- судаарыстыбаннай бас билиини халабырдьыттыы кэриэтэ былдьаан ылбыттара.
Дьэ онтон, холобур, былырыын Москуба±а хас да±аны хайаны байытар эбийиэги национализациялаатылар. Ол 90-с сыллларга сокуоннайа суох чаа´ынай бас билиигэ барбыт тэрилтэлэр этэ. Онон, т³´³ да уонунан сыллар ааспыттарын и´ин, сокуон билигин да µлэлиир. Суут н³²µ³ Мурманскай уобаласка Ловозерскайдаа±ы хайаны байытар кэмбинээт т³нн³рµлµннэ. Билигин Приморье±а Дальнегорскайдаа±ы хайаны байытар кэмбинээти, о.д.а. кэккэ эбийиэктэри национализациялаан эрэллэр. Ол аата, бастакы итинник хардыылар бааллар, салгыы бэлитиичэскэй дьулуур, ба±а эрэ наада.
£сс³ биир хардыы бы´ыытынан, айыл±а баайын ту´анааччы хампаанньалары кытта социальнай сы´ыанна´ыыга урут тµ´эрсиллибит с³бµлэ´иннэриилэри хос к³р³рµ модьуйабыт. То±о диэтэххэ, ити с³бµлэ´иннэриилэр били “о±уруонан манчыыктаабыкка” эрэ тэ²нээх. Ону кытта, хампаанньалар би´иги бµддьµ³ппµтµгэр киллэрэр дохуоттара к³дьµµстээхтик ту´анылларын сити´иэхтээхпит.
“Паровоз” ньымата...
-- Буола турар быыбар хампаанньата сµрдээх сытыытык баран эрэр. Онуоха э´иги утарсааччыларгыт, кинилэр баартыйалара быыбардыыр а±ытаассыйаларын хайдах ыыталларын ту´унан туох санаалааххын?
--Кэнники уонча сылга Арассыыйа±а буола турар бэлитиичэскэй бырасыас дьи² норуоттуу былаастан тэйдэ, олох туора-туспа киэптэннэ, атын бы´ыыны-майгыны ылла. Арассыыйа быыбардарыгар холобур, “паровоз” ньыматын ту´анар буоллулар. Ол эбэтэр, биллибэт эбэтэр са²а µ³дµйбµт, ким да±аны билбэт баартыйалара СМИлэр бол±омто тардыбыт, о²орон та´аарбыт “ча±ылхай” лиичинэстэрин суотугар куолас хомуйа сатыыллар. Ол дьон “сирэйдэрин атыылаан” баран, быыбар кэнниттэн Саха сирин бэлиитикэтигэр тугу да±аны ту´алаа±ы о²орбуттара суох, ³р³спµµбµлµкэ кы´ал±атыттан туора тураллар. Москуба±а к³´³н баран, Саха сиригэр т³нн³р санаалара да суох. Кинилэр сити´э сатыыр со±отох соруктара – былааска бэйэлэрин ааттарынан саптан, бэйэлэригэр табыгастаах, эрдэттэн кэпсэтиилээх дьону а±алыы.
Амма и´ин туруула´ыы
--£р³спµµбµлµкэ экологиятыгар улахан бол±омтону уурар ту´унан этэ±ин. Били²²и бала´ыанньаны хайдах сыаналыыгынй?
--Айыл±аны быы´ыыр, бол±омтону уурар ту´унан – бу би´иэхэ кы´ыл тыл эрэ буолбатах. Би´иги экология актыбыыстарын, учуонайдары кытта Саха сирин айыл±атын к³мµскээн, экологияны туруула´ан кµµстээх µлэни ыыта сылдьабыт. Кэлэр к³лµ³нэлэргэ алдьаммыт-кээ´эммит, сµ´µрдµллµбµт сири буолбакка, би´иги кыраайбыт баай-талым айыл±атын хааларыахтаахпыт, ол ту´угар кы´аллыахтаахпыт.
Билигин Саха сирин биир кэрэ ³рµ´э – Амма эбэ ба´ыгар мас кэрдиитин боппуруо´а сытыытык турар. Би´иги салайааччыларбыт ураты к³мµскэнэр сир буолуохтаах, харахпыт харатын курдук к³мµскµ³хтээх тыабытын ыаллыы эрэгийиэнтэн мас кэрдээччилэргэ биэрэн кэбиспиттэрэ. Оттон олор ити тыытыллыа суохтаах сирдэргэ маассабай мас кэрдиитин ыытаары тии´игирэ сылдьаллар. Санаан к³рµ², бу -- ураты к³мµскэллээх сиргэ! Кинилэр ити сирдэр а±ыйах ахсааннаах т³рµт омуктар общиналарын тµ³лбэ сирдэрэ буоларын, онно ³бµгэлэриттэн тутан хаалбыт т³рµт дьарыктарынан: балыгынан, булдунан, таба иитиитинэн дьарыктанан, а´аан-та²нан олороллорун олох да наадыйбаттар.
Амма тыата ирбэт то²у к³мµскµµр. Ойууру кэртэхтэринэ, мас суох буолла да±аны, ирбэт то² сылыйыыта са±аланан, Амма ³рµс уута киртийиэ, сµнньэ уларыйыа, туох баар итиннэ баар айыл±а, тулалыыр эйгэ систиэмэтэ кэ´иллиэ.
Харчыга харахтара хара²арбыт дьон бу олоххо барыта харчынан кээмэйдэммэтин ³йд³³б³тт³р уонна ³йдµµллэрэ да саарбах. Сиэннэрбитигэр, о±олорбутугар, ыччаттарбытыгар т³р³³бµт Сахабыт сирин хатыламмат кэрэ айыл±атын тыыннаах хаалларан, ч³л туруктаах тиэрдэрбит ордук буоларын ылымматтар. Оттон би´иги кэнэ±эски кэскилбит чэбдик салгынынан тыынара, ыраас ууну и´эрэ туохтаа±ар да±аны суолталаах буолбатах дуо? Оччо±о нэ´илиэнньэ доруобуйата да айгырыа суох этэ, доруобуйа харыстабылыгар да а±ыйах харчы ороскуоттаныа этэ буолла±а. Онон Амма ту´угар туруула´ыы дьэ са±аланан эрэр, охсу´уу сал±анар. Онон ыраас ууну, чэбдик салгыны, ч³л тулалыыр эйгэни талар буоллаххытына хомуньуустары талы², кинилэргэ куоластаа²!
Чиэ´инэй быыбар и´ин!
-- Э´иги ылбыт тµмµккµтµн тутан хаалыахпыт диэн эрэнэ±ит дуо? Арай, сити´иигитин “уоран” ыллыннар?
-- Хомойуох и´ин, оннук куттал мэлдьи да баар этэ, билигин да баар. Ол эрээри, би´иги быыбарга кэтээн к³р³³ччµлэрбитин талан, бэлэмнээн, кинилэри µ³рэтэбит, эрчийэбит. Атын оппозиция баартыйаларын кытта бу хайысха±а бииргэ µлэлиэхпитин с³п диибит. Кинилэр эмиэ быыбар тµмµгэ чиэ´инэйдик аа±ылларыгар ба±араллар. Тµгэнинэн ту´анан, кырдьыктаах, чиэ´инэй быыбардар ыытылларыгар ба±арар ³р³спµµбµлµкэбит олохтоохторун би´иги кэтээн к³р³³ччµлэрбитинэн буолуоххутун с³п диэн ы²ырабыт --РФКП рескома э´игини кµµтэр! Быыбар чиэ´инэйэ суох ыытылларын утары бииргэ киирсиэххэ, саарбах хамыы´ыйалары илиилэриттэн харбыахха!
“Олигарх-тойоттор” уонна кинилэр бэлиитикэ±э хос моонньохторо дьону с³п гыннылар! Дьи²нээх норуот былаа´ыгар т³нн³р, Саха сирин сайдыытыгар сир баайыттан кэлэр µбµ-харчыны угар, норуот баайын к³мµскµµр уолдьаста!
С£ Ил Дарханын дуо´уна´ыгар РФКП-тан хандьыдаат Виктор Губаревка куоластаа²!