“Алаас ааттаах, сурт кэриэстээх” диэн ібµгэ са±аттан кэлбит ытык ійдібµлµ хайдах, ханнык суолу тутуґан, ыччакка тиэрдэбит? Білµґµіктэр: “Ааспыты билбэт киґи инникигэ эрэлэ суох”, — дииллэр. Уус-уран айымньы — олох сиэркилэтэ. Кини киґини толкуйдатар, кынаттыыр, µрµІµ-хараны арааран ійдітір. Суруйааччы геройдарын олох араас моґоллоругар имитэн-хомутан сыыґар да, табар да кэмнэрин эридьиэстээн кэпсиир айылгылаах, аа±ааччыны дьоґуннаах олоххо сирдиир.
История чахчыларыгар оло±уран суруллубут уус-уран айымньылар µрдµк аналлаахтар. Тіґі да кэм-кэрдии олохпут историятын араастаан токурутан а±аллар, биґиги биири хаґан да умнуо, сиргэ тэпсиэ суохтаахпыт. Ол — Киґи оло±ун историята, Киґи туохха да бохсоруйбат модун санаата, Киґи таптала, омугар сыґыана. Уоннаа±ыта уларыйар, умнуллар, ір буолбат, симэлийэр, µйэтэ суох буолар.
Бµгµн о±олорго патриотическай ійµ-санааны хайдах иитэбит диэн боппуруос барыбытын долгутар. Араас суолу тобулуохха сіп. Олортон биирдэстэрэ уус-уран айымньыны аа±ыы, онуоха оло±уран бµгµІІµбµтµн кірµнµіххэ.
Саха сиригэр Гражданскай сэрии уота-кылаана ордук Амма±а биллибитэ. Пионер сэриитэ, Саґыл Сыґыы... Аба±а Саґыл Сыґыыта сµµрбэччэ хонук саха, нуучча уонна да атын араас омук уолаттарын саІа олох иґин олохторун толук уурарга бэлэмнэрин кірдірбµт ытык сир буолар. Манна киґи кута-сµрэ дьалкыйар, санаа±ар билигин да харса-хабара суох ій-санаа уот сиэмэ буолан халлааны хамсатарга дылы, алааска хаалбыт эдэркээн уолаттар куттара ій дуораана буолан билигин да баалларын саната турар курдуктар.
Убайдаатар убайбыт саха саарына киґибит, саха Советскай литературатын тірµттээбит Платон Ойуунускай “Јрµіл кэриэґэ” диэн хоґоонун билбэт киґи, арааґа, суо±а буолуо. Хоґоон 1929 сыллаахха сэтинньи 7 кµнµгэр Хоро нэґилиэгэр Улуу Јктііп ірібілµµссµйэтэ кыайбыт кµнµгэр анаан суруллубут. Ґгµс ілµµлээх-сµтµµлээх хабаан сэрии киґи оло±ун атыйахтаах уу курдук аймаан, ілір-тиллэр икки ардыгар тыын былдьаґар ис хоґоонноох хоґоон тыллара аа±ааччыны хара бастакыттан ураты турукка киллэрэр.
“Будул±ан туманынан” чачатан, “чыгдааннаах дьыбарынан” дьайан, “буорах буруота оргуйан”, “тµннµктµµн, µілэстиин барыта доргуйар” дьулаан хартыына сыттыын-сымардыын, тымныынан хаарыйан киґи дійір тыаґынан-ууґунан хоґоон са±аланар. Јстііх тігµрµктээґинигэр ілір охтуутун охтубут кыґыл байыас кэриэс тыллара бµгµн да саІалыы тыыннанан иґиллэргэ дылы:
“Адаардаах ар±астаах таас
дьааІы анныгар,
Аргыардаах Амма±а,
мууґурбут буоругар
Хааннарым тохтоннор мин ілін эрэбин,
Хара±ым сабыллан мин ииІІэ киирэбин...”
Бу быґа тардыыга “Аргыардаах Амма±а” аІардас дьыл кэмин эрэ ойуулаґынынан муІурдаммакка, поэт тымныынан аргыйар “аргыар” тиґэх тµгэн кэлбитин кірдіріргі дылы.
“Ґлэґит былааґын кімµскµіх буоламмыт
ҐІµµнµ-ыстыыгы тутаммыт турбуппут,
Јліртін куттаммат ірµіллэр буоламмыт
Јлірсір-охсуґар іргіґµ туппуппут...”
Хоґоону аа±а олорон харахпытыгар саас ортолоох, кіІµлэ кµімчµлэммит ыар олохтоох саха эр киґитэ, дьиэ-кэргэн а±ата, истиин-тастыын бассабыык бэрдэ кістін кэлэр. Кини булгуруйбат ба±а санаатын, ілбµтµн да иґин ілірсі сытыа±ын, “Мин эппин таґааран хаххата оІостуІ!” — диэн этэр тыллара киґини сіхтірір, дириІ толкуйга а±алар.
Мин кимминий? Итинник кµµстээх санаа миэхэ баар дуо? Туох сыаллаах мин бу сиргэ олоробун диэн уонна да атын эридьиэстээх ыйытыылар о±о киґи сµрэ±ин толорор буоллахтарына, ол аата айымньы аа±ааччытын булбут. Байыас тіґі да іллір, тиґэх кэриэс тыллара атын оло±у “уматар” сµдµ кыа±ын уус-уран айымньы ніІµі автор тириэрдэр. Ити буолар µйэлээх, ханнык да кэмІэ туохха да хааччахтаммат, бириэмэ±э бэриммэтэх сµдµ айымньы. Барыта киґи туґугар, барыта олох туоґута.
Саха народнай суруйааччыта Серафим Кулачиков-Эллэй советскай былаас олохтонор сылларыгар уоттаах-тіліннііх хоґоонноро ырыа буолан ылламмыттара, оччотоо±у кэм ыччата кини айымньыларыгар улааппыттара, саІа оло±у ылынан эрэр саха норуотугар салгын курдук ітін киирбитэ. Софрон Данилов “Эдэр Эллэй” диэн ахтыытыгар поэт ырыалара-хоґоонноро норуот ійµгэр-сµрэ±эр тиийбиттэрэ, кини кутун-сµрµн долгуппуттара, киниэхэ µйэ-саас тухары умнуллубаттык ійдіммµттэрэ диэн айар µлэтин µрдµктµк сыаналаабыта.
Салгыы Эллэй Саґыл Сыґыы туґунан “Буур±а, буулдьа дьылыгар” диэн Гражданскай сэриигэ анаммыт поэматыгар суруйбут тылларын —
/“Туман буолбут хонуктар/ Тумулларын кэтэґэр,/Кыґыл буур±а аттаахтар/Ньиргиэрдэрэ иґиллэр”/ — гениальнай строфа диэн сыаналыыр. “Бу тµірт строкаттан ураты тугу да суруйбата±а да буоллар, аата литература историятыгар син биир хаалыан сіп этэ”, — диэн тµмµктµµр.
Поэт Саха сиригэр Саґыл-Сыґыы олох иґин охсуґуу ірігійµн туоґута буолан, биир сµрµн уонна холобур буолар миэстэтин аа±ааччытыгар іссі тігµл санатар:
“Буур±а-буулдьа дьылыгар
Муустаах поход дьонноро
“Саґыл Сыґыы” буолагар
Баррикада буолтара
Онно Строд дьонугар
Уонтан тахса суукка±а
Утуйбакка охсуґар
О±о дьоннор бааллара...”
Ол кыракый алаас кини поэт, гражданин сµрэ±ин толугуруу мі±µґµннэрэн ааспыты уонна билиІІини ситимниир история кэрэґитэ буолар дириІ номохтоох хоґоон буолан кіппµтэ. “О±о дьоннор бааллара” диэнтэн сиэттэрэн ыччат бол±омтотун бу айымньыга іссі тігµл уурар буоллар, арааґа, элбэ±и толкуйдатыа, µтµі сабыдыаллаах буолуо этэ. Ханнык да ыарахан кэмІэ, бэйэ дьоно сарын-сарынтан тутуґан биир санаа±а сомо±олоґон олох туґугар охсуґуута кыайыылаах буоларын ыччакка итэ±этиэххэ.
Эллэй Саґыл Сыґыы историятыгар анаммыт “Саґыл Сыґыы” диэн хоґоонноох. 1963 сыллаахха Саха сиригэр Гражданскай сэрии бµппµтэ 40 сылыгар анаммыт.
“О, Саґыл Сыґыы, Саґыл Сыґыы,
Саха кыракый алааґа,
Холобур буолбут хорсун быґыы,
Улуу кыайыы, уруй caaha!”
Эллэй ураты стиллээх, ол курдук, хоґоону кэпсээн курдук сиґилии ойуулуур талааннаах. Строд, Пепеляев, Курашов курдук историческай личностар ааттарын ааттаан, хоґоон оло±у кытта ситимин кµµґµрдэн биэрэр. Бу дьону ыччат билэ улаатара — ол буолуо этэ, ааспыты сыныйан сыаналыыр, сіптііх тµмµккэ кэлэр, олох тутаах ійдібµллэрин билэ улаатара.
“ТоІуу хаарга умсубуттара
Пепеляев тор±отторо.
Строд, Курашов уоскуйбуттара,
Табаах тарда олоорторо...”
— диэн урусхаллыыр кµµстээх санааны сананан кэлбит пепеляев “тор±отторо”, хаанынан туолбут хаар ортотугар киґи киэбин сµтэрбэтэх кыґыл хамандыырдар уоскуйан “табаах тарда олороллоро” бу баардыы хараххар ойууланар.
“Кубул±аттаах кулун тутар ый
Холорук тыала ааспыта.
Буулдьа сириппит былаахтарын
Кµн сардаІарда тыкпыта”.
Кэм-кэрдии сааґыланан олох торумнанар, µрµІµ-хараны арааран ійдµµр сааспыт кэлэр, ол эрээри хоґооІІо кістір “холорук тыал” кэмиттэн кэмигэр биллэн ааґар аналлаа±ын о±олорбут билэ улааталлара буоллар, ій-санаа іттµнэн чиргил буолуохтара этэ. “Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх баарын тухары сири, былааґы былдьаґыы олох суох буолбат айылгылаах”, — диэн ібµгэлэрбит сэрэтэн кэпсээбиттэрин норуот тылынан уус-уран айымньытыгар аа±абыт, историяттан билэбит.
Саха саІатын аан дойдуга сатарыппыт биллэр поэппыт Семен Данилов “Аан дойду — Саґыл-Сыґыы” диэн хоґоонун киэІник биллэр мелодист Алексей Калининскай ырыа оІорон ыллаабыта. Ону радионан истэн, дьоґуннаах ырыа буолбут диэн хай±аабытым.
“Мин санаабар тиллэллэр
Оччотоо±у дьулаан кµннэр,
Tіhі да ілліллір
Бэриммэтэх герой дьоннор.
Аан дойду — Саґыл Cыґыы
Јстііх киниэхэ кимэр-кимэр,
Аан дойду — Саґыл Сыґыы
Кинини істііххі биэримэ”.
Ыччаты иитиигэ бу “Бэриммэтэх герой дьон” дьыл±аларыгар тирэ±ирэн, дьиІ чахчыга, ахтыыларга, хаартыскаларга оло±уран, историябыт биир кэрдиис дьулаан кэмин іссі тігµл санатар кэм кэллэ.
“Мин турабын атын кэм
Атын тµбµктээх киґитэ.
Мин сµрэ±им кµµскэ тэбэр,
Мин сµрэ±им миэхэ этэр”.
Бу хоґоон бµгµІІµ кµІІэ, кэлэр кілµінэ ыччакка туґуланара ійдінір.
Иван Михайлович Гоголев-Кындыл — Саха народнай поэта. Биллиилээх ученай Николай Тобуруокап “Саха чулуу поэттарыттан биирдэстэрэ, улуу талаан таба тайаммыт саха литературатын саарына іссі уґуннук олорбута буоллар, тіґілііх кэрэ айымньылары, дууґаны долгутар хоґооннору айыа этэй” — диэн суруйбута.
Аба±аттан тірµттээх саха театрын уґулуччулаах режиссера Федот Потапов Кындыл айымньыларынан элбэх пьесаны, хоґоонунан аа±ыылары туруорбута. Саха искусствотын кылаан µлэґиттэрэ айан-тутан хаалларбыт айымньылара билигин да аа±ааччыны умсугуталлар, дириІ номохтоох спектэкиллэри кірііччµнµ долгуталлар, махтанабыт, сµгµрµйэбит, киэн туттабыт.
Ґіґээ Бµлµµттэн тірµттээх мелодист Владимир Васильев Иван Гоголев “Саґыл Сыґыы” диэн хоґоонугар ырыа айбытын, сорохтор билбэттэр. Бу ырыа ааспыт µйэ 70 — 80 сылларга элбэхтик ылланан, дьон кутун-сµрµн тутуон туппута. Кулууп сыанатыттан хор, ансаамбыл ыллаан доллоґутта±ына тэІІэ ыллаґа олорорбун ійдµµбµн. Ол курдук, олус табыллыбыт, ураты иэйиини µіскэтэр ырыа.
“Бу кыра алааска аарыма уу-чуумпу,
Бочуоттаах харабыл кэриэтэ дьиппиэрэр,
Манна бэл кµірэгэй ырыата судургу
Байыаннай бирикээс
кэриэтэ иґиллэр”
Ырыа са±аланыыта Саґыл Сыґыы историятын билбэт киґини сэрэхэчитэр, алаас-харабыл, кµірэгэй-бирикээс диэн утары ис номохтоох тыллар киґини дьиксиннэрэллэр. Нµґэр, аргыый а±ай иґин тµгэ±иттэн эІсэлитэн киирэр мелодия сыыйа улаатан, хас да куоласка арахсан сµрдэнэн-киэптэнэн субу барыйан кэлэр дьулаан сэрии хартыыната тібі±µн ыга баттыыр курдук.
“Хатан тымныы,
Хабыр хапсыы...
Саґыл Сыґыы,
Саґыл Сыґыы!..”
Поэт аа±ааччытын иитэр-такайар, ілµµ хаарыгар хаалбыт эдэр буойуттар сырдык кэриэстэригэр саІата суох нірµйэн турары ирдиир, кµімэйгэр кэлэн иІнэр ыар ынчыгы бопсо сатыыр турукка киллэрэр.
“Бу эргэ бала±ан,
бу тиэргэн иґигэр
Букатын сатаммат солуута суох кµлсµµ,
Барыарбыт муннуктан
Ян Строд чиэс биэрэр,
Бааґырбыт саллаат хаан
чалбахтан µІµіхтµµр”.
Саха омугар Гражданскай сэрии уордаах кэмнэрин биир ча±ылхай туоґутунан Саґыл Сыґыы буолар. Саха тыллаах баарын тухары бу айымньылар киґи оло±ун историятын хараанньыта буолан µйэлэри моІуохтара, кэнчээри ыччакка µтµі холобур буолан ійдірµгэр-санааларыгар бигэтик иІиэ диэн эрэнэбит.
Галина ЗАХАРОВА,
педагогическай наука
кандидата,
Аба±а олохтоо±о.