Улуу хуннар судаарыстыбаларын төрүттээбит Модэ ыраахтааҕы сир туһунан этиитэ баар: “Сир баар – судаарыстыба баар. Сир суох – судаарыстыба суох”.
Сиргэ сыһыаннаах боппуруос өрүү уустук буолар. Уһук Илиҥҥэ муҥур былаастаах Юрий ТРУТНЕВ сыл саҕаланыыта дойду президенигэр “ким баҕалаахха 1 гектар сири биэриэххэ” диэн туруорсан, сөбүлэҥ ылан турар. Онтон бэттэх Уһук Илин регионнарыттан бэрэстэбиитэллэр талыллан, Минвостокразвития солбуйар миниистирэ Юрий СКУФИНСКАЙ салайааччылаах үлэлиир хамыыһыйа тэриллибитэ.
Сокуон барылын оҥорууга, саамай улахан иэннээх уонна элбэх сир баайдаах Саха республиката элбэх этиини киллэрдэ. Атын регионнар соччо көҕө суохтук саҥа сокуону дьүүллэспиттэр. Ол аата кинилэр сирдэрин бэлиэр үллэстэн, эбэтэр үллэстэргэ бэлэм олороллор? Ол аата төһө да, биһиэхэ холоотоххо, сирдэрэ-уоттара кыараҕас, баайа-дуола кэмчи да буоллар, СИРДЭРЭ барыта ХАҺААЙЫННААХ, ХАҺААЙЫН буоларга бэлэмнэр? Оттон биһиги? ХАҺААЙЫН буоларга бэлэмэ суохпут? Ол иһин сахалар бу сокуонтан ордук дьаахханныбыт?
***
Алтынньы 8 күнүгэр, Ил Түмэҥҥэ киэҥ мунньах тэрилиннэ. Мунньахха дьокутааттары таһынан, баай-дуол сыһыаннаһыытын миниистирэ Евгения ГРИГОРЬЕВА, кини солбуйааччылара, сиргэ сыһыаннаах тэрилтэлэр үлэһиттэрэ, хас да улуус сиргэ уонна баайга-дуолга кэмитиэттэрин салайааччылара, общественность бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар.
Сүрүн иһитиннэриини миниистир ГРИГОРЬЕВА оҥордо.
Республика миниистирэ ГРИГОРЬЕВА босхо сир түҥэтиллэр сокуонун – “революционнай” диэн ааттаата. Саҥа сокуон барыла бутуурдааҕын, сүүрүҥүйүн бэлиэтээтэ.
Биир өттүнэн, босхо сири түҥэтии – тустаах, киириилээх-тахсыылаах дьоҥҥо эгэ. Дьон олохсуйарыгар, бэйэтин дьыалатын аһарыгар табыгастаах.
Иккис өттүнэн, биһиги курдук, суола-ииһэ, уот-күөһэ, производствота, промышленнаһа сайдыбатах сиргэ, нэс омукка босхо да ылан сири туһанар кыахпыт кыараҕас. Оннооҕор киин куоракка элбэх оҕолоох ыалларга сир түҥэтэн баран инфрастуктуратын кыайан хааччыйбакка, кураанах учаастагы кууһан баран олоробут. Оттон ол саҥа сокуон олоххо киирдэҕинэ, ханна эрэ түҥ тайҕаҕа сир ылбыт аатыран баран, онтубутун туһанар кыахтаахпыт дуо? Сири сөпкө туһанар дьон биһиги испититтэн үөскээтилэр дуо? Улахан саарбах...
Бэйэ производствота, ордук сахалар түөлбэлээн олорор тыа сиригэр, суох. Онон дьон сир ылан да баран биэс сылы быһа бостуой нолуок төлүөхтэрин, бу сыана ыараханыгар ыарырҕатыахтара. Саҥа сокуонунан туһанан, эргитиилээх, түргэн-тарҕан туттунуулаах, тобуллаҕас өйдөөх омук дьоно хото туһаныахтара. Он сэргэ, улахан кыахтаах хампаанньалар, корпорациялар. Оттон ол хампаанньаларга саха суох.
***
Бачча сыллар тухары сахалар бэйэбит испититтэн атын омуктары кытары күрэстэһэр кыахтаах дьону иитэн таһаарбатыбыт. Биир-икки киһи улахан хампаанньаларга сорук-боллур оруолугар сылдьара үөрүү.
Былырыыҥҥы социологическай опрос көрдөрбүтүнэн, ыччаппыт 80%-тан тахсата госсулууспаҕа, бюджет тэрилтэтигэр – бэлэм хамнаска, бэлэм социальнай харысхалга – үлэлиэн баҕарар. Ким да бэйэтин таныытынан, уйаны-хатаны тургутан, бэйэтин суолун солонуон баҕарбат. Бэлэмҥэ, ким эрэ биһиги иннибитин солоон биэрэрин, өссө ол киһини үөҕэ-үөҕэ, ыыстаан таныйа-таныйа күүтэн даллаһан олорорбутун ордоробут.
Оҕолорбут бытыктарын быһа үктүөхтэригэр диэри “оҕо” буола сылдьаллар. Төрөппүт оҕотун үрдүк үөрэххэ эрэ туһулаан оскуолаҕа үөрэттэрэр. Оскуола программата 11 сылы быһа ЕГЭни мүлчү түһэргэ эрэ ананан оҥоһуллар. Онтон атыҥҥа үөрэтии, өйү-санааны иитии көрүллүбэт.
Урут оскуоланы бүтэрбит КИҺИ дэнэр эбит буоллаҕына, билигин оскуоланы бүтэрбит ОҔО оскуолаттан тахсар. Ол ОҔО муҥнаан-таҥнаан үрдүк үөрэххэ киирэн бүтэрбитин да кэннэ, үлэни булан биэрии уустук. ОҔО бэйэтэ үлэ буларын, аны Профтех үөрэхтээһин дуогабара хааччахтыыр. Ньиэп, гаас, атомнай энергетикэ, тимир, ыстаал уһаарыытыгар, химическэй производство идэтигэр соҕуруу үөрэммит ыччаты, үс сыллаах дуогабарынан хаарчахтаан министиэристибэ атын сиргэ ыыталаабат да, үлэ булан да биэрэр кыаҕа суох.
Статистика быһыытынан, республика сакааһынан целевой миэстэнэн соҕуруу үөрэтиллибит ыччат 91%-на үлэ булар диэн министиэристибэ отчуоттуур. Сымыйа! Тустаах идэлэринэн үлэлиир оҕо ахсаана 10 да бырыһыаны кыайбат.
Аны, ыччат бэйэтэ дьыала тэринэригэр, үлэлээх буоларыгар Урбаан министиэристибэтэ төһө-хачча көмөлөстө? Биир ылбыт тэрилтэ, биир тиксибит киһи субсидияҕа, граҥҥа тиксэрэ кистэл буолбатах. “Уулуссаттан киирбит” киһи босхо харчынан өйөнөрө кыаллыбат.
***
Мунньахтан:
Миниистир ГРИГОРЬЕВА этэринэн, ураты харыстанар сирдэр территориялара, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар олорор түөлбэлэрин сирэ, муниципальнай, судаарыстыбаннай туһаҕа туттуллар сирдэр босхо үллэһиккэ киирбэттэр. Итини таһынан, босхо ылбыт сирим анныгар баай-дуол буллахтарына, хайдах буоларбыт эмиэ этиллибэт: төттөрү босхо туура тутан ылаллар эбэтэр компенсация биэрэллэр дуу. Федеральнай сокуонунан сир кырса эрэ кэтэх бас билиигэ барыан сөп, оттон аллараата – федеральнай бас билии.
ТРУТНЕВ босхо түҥэтиллэр сири РФ гражданнарыгар эрэ, 5 сылга түүлээһиҥҥэ (арендаҕа) биэриэххэ, ол кэнниттэн кэтэх бас билиигэ көһөрдүннэр, атыылыыр буоллахтарына РФ гражданнарыгар эрэ атыылыахтаахтар диэн этэр. Оттон ол иккис хаһаайын омук киһитигэр атыылыан сөп дуо? Итиннэ эппиэти саҥа сокуон барыла эмиэ биэрбэт.
Өр сыл, Илья МИХАЛЬЧУК мээрдиирин саҕана, киин куорат сиргэ кэмитиэтин салайбыт, билигин Ил Түмэн сир боппуруостарыгар сүбэ биэрээччи - Кирилл ХУДОГИЗОВ “декларативнай сокуон, кэлин эбиллэн-чочуллан иһэр гына былааннанан оҥоһуллубут” диэн эттэ. Сокуон ылылыннаҕына, олоххо киирэр күнүттэн саҕалаан иирээки өрүкүнүйүү, хаос саҕаланыаҕа диэн сэрэттэ.
Атыттар баҕар өрүкүнүйүөхтэрэ, сахалар саарбах.
Улуустан киирбит бэрэстэбиитэллэр, интернетинэн үллэһик саҕаланнаҕына, интернет сибээһэ быстар мөлтөх дьон көрбүтүнэн сиртэн матыахпыт диэн ыксаатылар. Ону таһынан, тыа сиригэр билиҥҥээҥҥэ диэри ходуһа, булт-алт да сирин, дьон нолуок төлөөмөөрү, бэйэтин аатыгар суруммакка сылдьар диэн эттилэр. Кыһалҕа кымньыылаатаҕына эрэ өйдөнөр дьоммут. Сорох улуустарга кадастровай инженердэр суохтарынан сибээстээн, сир кыраныыссатын чопчулуур үлэ мөлтөҕө, баҕарбыт да дьоҥҥо сири биэрэн быстыбаттарын аҕыннылар. Улуустар, нэһилиэктэр баһылыктарын сиргитин сааһылааҥ диэн сорудахтаабыттара ыраатта да, син биир дьон өйүн-төйүн БЭЙЭТЭ булан быстыбат. Кэлин уһугар буруйдаах моттойо көрдөөһүнэ саҕаланыаҕа.
***
Дьокутаат, общественник Иван ШАМАЕВ куолутунан куттаталаата: “Биир сарсыарда турбуппут, арай, сирбит ...суох. Туора дьон кэлэн сирбититтэн муустаах ураҕаһынан кыйдыы сылдьаллар... Сирэ суох эрээри “Саха өрөспүүбүлүкэтэ” диэн ааттанар көдьүүһэ да суох буоллаҕа...”.
Уйбаан Уйбаанабыс барахсан норуотун туһугар кыһаллар. Ону ол норуоппут – нэс. Туран-олорон, туттан-хаптан испэт. Иҥиэттэн баран этэн да бэрт. Кини ото-маһа, куһа-хааһа, ыһыаҕа хаһан да бүппэт. Онон куттаатахха, “бу сарсын бүттүҥ!” эрэ диэн муннукка-ханныкка ыктахха эрэ хамсанар дьоммут. Ол иһин Уйбаан Уйбаанабыс сотору-сотору “бүттүгүт!” диэн айматалаан кымньыылыыр. Ким бүтүөн баҕарыай, күн сырдыгын биир күнэ баҕалаах. Онон илин-кэлин иилиҥкэйдэһэн син тугу эмэ утарабыт-хайыыбыт, кыыһырабыт-тымтабыт. Онтон тугу мээр “туруорса” сылдьыахпытый, өйүүнүгэр тугу туруорсубуппутун умнан, төттөрү күннээҕи түбүкпүтүгэр төннөбүт. Кыстык, барыанньа, идэһэ сахсаана хаһааныллыбытын кэннэ, баҕар, уһун кыһын аралдьыйа таарыйа, онно-манна мустан син суксуруһан тугу эмэ утарар инибит.
“Куттатыы” ньымата дьону хамсатарынан хамсатар. Ол гынан баран, биһиги наар киинтэн кэлбит балаһыанньаттан куттана-куттана көмүскэнэр аакка сылдьарбытынан муҥурданабыт. Бэйэ иһиттэн инициатива төрөөн тахсара суох. Наар үөһэттэн соҥнообуттарын утарартан соло булбаппыт. Холобур, “Илин Эҥэр” ТОСЭР бырайыагын утарбыппыт. Ол гынан баран, итини солбуйар, улахан харчыны хамсатар, биһиги айылҕабытыгар сөп түбэһэр бырайыагы учуонайдарбыт да, производственниктарбыт да толкуйдаан таһаарбаттар. Манан диэн эттэххэ, ТОСЭРгэ миллиардынан суумма хамсыыр кыаҕыгар “Кангалассы” ТОР диэн аҕыйах мөлүйүөннээх оҕо оонньуута буоллаҕа. Харах баайыыта. Дьиҥэр, төһө кыалларынан элбэх харчыны республикаҕа тарда сатыыр бырайыак бэйэбит испититтэн толкуйданыахтааҕа. Суох, Бэрииһэп бэлэмниэ, оҥоруо-сүүрүө.
Оттон бэйэбит? Хотугу айылҕаны уйанын учуоттуур, олохтоох дьону үлэлиир-хамнастыыр производствоны биһи дьоммут тоҕо бэйэлэрэ толкуйдаан таһаарбаттарый? Хотугу сир проблематынан дьарыктанар институттар, региональнай экономика института, хас хардыы аайы баар научнай-чинчийэр тэрилтэлэр тугу ааҕан-суоттаан олороллоруй, тугунан дьарыктаналларый?!
***
Саҥа сокуону үлүбээй утарыахха эрэ диэн утарар эмиэ сыыһа. Россия судаарыстыбатыгар олоробут. Федеральнай сокуон таҕыстаҕына, Россия судаарыстыбатын субъега буоларбыт быһыытынан булгуччу сокуону тутуһуллуохтаах. Сир эргитиитэ, хаһан эмэ да буоллар, син биир тирээн кэлиэхтээх этэ.
Сири эргитии, финансовай инструмент курдук туттар таһымҥа биһиги тиийиэхтээхпит этэ. Бириэмэ ыгыма биллэр. Ол гынан баран, биһиги баҕабыт хоту олох биир сиргэ турбат, баран иһэр. Биһиги эмиэ ону кытары өйбүт-санаабыт, төбөбөт уларыйыыта эмиэ уларыйан иһиэхтээх.
Өр кэмҥэ Саха сирин кадастровай сыаната, хайа да регионнардааҕар, үрдүкү сыанаҕа быһыллан, тутуллан турбута. Бу биир өттүнэн итини – дьону бэлэмнээһин курдук ылыныахха наада этэ. Өй-санаа ситэ илигинэ, сиринэн эргиниини сыана ыарахана бобон турдаҕа.
Ол гынан баран бачча аҕыйах нэһилиэнньэ бачча улахан территорияны өр саба баттаан сытар кыаҕа суох. Ыйылаппытынан былдьаан ылбаттарын курдук “саамай көдьүүстээх көмүскэл – саба түһүү” диэн бэргэн этии курдук, бэйэбит бу сири хайа кыалларынан бэйэбит туһабытыгар эргитэр суолу тобулуохтаахпыт.
Туох барыта икки өрүттээх, куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх буолар. Ол үчүгэйин булуоххайыҥ. Хайдахтаах да аһыы ымдааны минньитэр суолу тобулуохтаахпыт. “Суох” диэн кэдирги түһэр тугу да көдьүүстээҕи аҕалыа суоҕа.
***
Сири түҥэтии туһунан саҥа сокуон ылыллара ыган кэлбитигэр, биһиги обществобыт дьарҕатын тиэрэ тарта. Сахалар , төрөппүттэртэн саҕалаан оскуола, профтех үөрэхтээһин, каадыры иитии, аттаран туруорууга – атын омуктары кытары күрэстэһэр кыахтаах дьону, ыччаты кыайан ииппэтэхпитин көрдөрдө. Саха обществота, былыргылыы “кулу” дииринэн эрэ муҥурданан олорор. Ким эрэ биһиги олохпутун быһаарыахтааҕын, оҥоруохтааҕын ирдээн мөҕүттэ-мөҥүттэ, аахса-атааннаһа олоробут. Оттон бэйэбит хаһан хамсыыбыт, уларыйабыт? Атыттары кытары илин-кэлин бырахсар таһымҥа тиийэбит? Хаһан бэйэ олоҕу салайар кыахтанабыт, хаһан тугу да билбэккэ, муммакка-тэммэккэ уларыйыыларга киирсэн иһэбит?
***
Аартык.ру
Серийные скандалы вокруг экс-вице-президента Якутии Дмитрия Глушко стихли. Начавшись под осень со скандала по поводу незаконного поступления его сына в МГУ, затем дойдя до уголовного скандала в футбольном клубе "Якутия" и даже информации в СМИ о невыплаченном кредите, все завершилось "публичной поркой" незадачливого министра на парламентских слушаниях в Ил Тумэне.
14 октября якутский Театр оперы и балета презентует новый концертный рояль "Steinway&sons" широкой публике. Гостем презентации станет выдающийся российский пианист Денис Мацуев, сообщает ЯСИА.